Kredyty indeksowane lub denominowane do walut obcych – w szczególności do franka szwajcarskiego – od wielu lat są przedmiotem sporów sądowych pomiędzy kredytobiorcami a bankami. W wielu przypadkach sądy stwierdzają nieważność umów kredytowych, ponieważ zawierały one niedozwolone postanowienia umowne (tzw. klauzule abuzywne).
Poniżej przedstawiam najczęstsze przyczyny nieważności umów kredytów walutowych oraz przykłady klauzul stosowanych przez banki w różnych latach.
1. Dowolne ustalanie kursów walut przez bank
Najczęstszą przyczyną nieważności umów kredytowych jest wprowadzenie do umowy mechanizmu, który pozwalał bankowi samodzielnie ustalać kurs waluty, według którego przeliczany był kredyt oraz jego raty.
W praktyce oznaczało to, że bank:
- wypłacał kredyt według kursu kupna waluty,
- natomiast raty kredytu przeliczał według kursu sprzedaży,
- a oba kursy określał jednostronnie w tabeli kursów banku.
Przykładowo w umowach kredytowych stosowanych w Banku Millennium w latach 2006–2008 pojawiało się postanowienie, zgodnie z którym:
„Kredyt jest indeksowany do CHF po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku w dniu uruchomienia kredytu.”
Jednocześnie spłata kredytu następowała w złotych według kursu sprzedaży ustalanego przez bank.
Tak skonstruowany mechanizm powodował, że bank miał pełną kontrolę nad wysokością zobowiązania kredytobiorcy.
2. Brak jasnych zasad ustalania kursu waluty
W wielu umowach banki odwoływały się do tzw. bankowej tabeli kursów, jednak nie wskazywały:
- jak kurs jest ustalany,
- od czego zależy jego wysokość,
- jakie czynniki wpływają na zmianę kursu.
Przykładowo w umowach kredytowych Raiffeisen Bank z 2008 r. przewidziano, że:
„kapitał, odsetki oraz inne zobowiązania z tytułu kredytu spłacane będą w złotych jako równowartość kwoty podanej w walucie obcej przeliczonej według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu spłaty.”
Taki mechanizm nie pozwalał kredytobiorcy przewidzieć rzeczywistej wysokości zobowiązania.
3. Mechanizm podwójnego przeliczenia waluty
W wielu umowach kredytowych stosowano mechanizm podwójnego przeliczenia waluty:
- przeliczenie przy wypłacie kredytu
- przeliczenie przy spłacie rat
Przykładowo w umowach PKO BP z lat 2005–2007 stosowano postanowienia przewidujące:
- wypłatę kredytu według kursu kupna dewiz z tabeli banku,
- spłatę rat według kursu sprzedaży dewiz z tej samej tabeli. Mapa-Klauzul-aktualizacja-na-07…
W praktyce powodowało to, że kredytobiorca ponosił dodatkowy koszt tzw. spreadu walutowego, który nie był jasno określony w umowie.
4. Nieprzejrzysty mechanizm indeksacji lub denominacji
W wielu przypadkach kredytobiorcy otrzymywali kredyt w złotych, jednak zadłużenie było wyrażone w walucie obcej, a jego wysokość była ustalana dopiero po uruchomieniu kredytu.
Przykładowo w umowach DNB Bank Polska z 2009 r. wskazywano, że kredyt jest:
„kredytem w PLN indeksowanym do waluty obcej CHF, a wypłata następuje według kursu kupna obowiązującego w banku w momencie uruchomienia kredytu.”
Takie rozwiązanie powodowało, że kredytobiorca często nie znał rzeczywistej wysokości zadłużenia w momencie podpisania umowy.
5. Dodatkowe koszty narzucane kredytobiorcom
W wielu umowach pojawiały się również klauzule dotyczące dodatkowych opłat, np.:
- ubezpieczenia niskiego wkładu własnego,
- prowizji przeliczanych według kursów banku,
- kosztów związanych z utrzymywaniem zabezpieczenia kredytu.
Przykładowo w umowach Banku Millennium z lat 2006–2007 kredytobiorcy byli zobowiązani do zwrotu kosztów ubezpieczenia niskiego wkładu własnego przez kolejne okresy ochrony ubezpieczeniowej.
W praktyce często prowadziło to do nieuzasadnionego zwiększenia kosztów kredytu.
Skutki stwierdzenia nieważności umowy kredytu
Jeżeli sąd stwierdzi nieważność umowy kredytu walutowego:
- umowa traktowana jest tak, jakby nigdy nie została zawarta,
- strony powinny zwrócić sobie wzajemnie otrzymane świadczenia,
- kredytobiorca może dochodzić zwrotu nadpłaconych rat, prowizji i innych opłat.
W wielu przypadkach oznacza to możliwość odzyskania dziesiątek lub nawet setek tysięcy złotych.
Czy każda umowa kredytu frankowego jest nieważna?
Nie każda umowa kredytowa musi być nieważna. Każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy, w szczególności:
- treści umowy kredytowej,
- regulaminu banku,
- aneksów do umowy,
- historii spłaty kredytu,
- okoliczności zawarcia umowy kredytowej.
Jednak doświadczenie pokazuje, że w bardzo wielu umowach zawieranych w latach 2002–2011 występowały klauzule niedozwolone.
Podsumowanie
Najczęstsze przyczyny nieważności umów kredytów walutowych to przede wszystkim:
- dowolne ustalanie kursów walut przez bank,
- brak transparentnych zasad przeliczeń,
- mechanizm podwójnego przeliczenia waluty,
- nieprzejrzysty sposób określenia wysokości zadłużenia,
- dodatkowe opłaty i zabezpieczenia narzucane kredytobiorcom.
Z tych powodów coraz więcej kredytobiorców decyduje się na dochowanie swoich praw przed sądem.
Sprawdź swoją umowę kredytową – pomoc prawna
Jeżeli posiadasz kredyt indeksowany lub denominowany do CHF, EUR, USD albo JPY, warto sprawdzić, czy Twoja umowa zawiera niedozwolone postanowienia.
Pomagam w:
- analizie umów kredytowych,
- ocenie szans na stwierdzenie nieważności umowy,
- prowadzeniu sporów z bankami,
- dochodzeniu zwrotu nadpłaconych rat.
Skontaktuj się, aby bezpłatnie wstępnie przeanalizować swoją umowę kredytu.
Adwokat Kamil Kwiatek